Մեր հանրապետության կառավարության նստավայրը մայրա­քաղաք Երևանն է: Այստեղ են կայացվում մեր երկրի համար ամե­նակարևոր որոշումները: Իսկ հիմա պատկերացնենք, թե ի՞նչ կկա­տարվեր, եթե հեռավոր կամ թեկուզ և մայրաքաղաքին մոտ գտնվող ցանկացած մեծ ու փոքր բնակավայրի առօրյա հարցերով զբաղվեին միայն Երևանում: Իրենց հուզող ցանկացած խնդրի լուծման համար մարդիկ ստիպված պետք է երկար ճանապարհ հաղթահարեին Երևան հասնելու համար: Այդպիսի անհարմարություններից խուսափելու համար Հայաստանի Հանրապետության տարածքը բաժանված Է վարչատարածքային միավորների՝ մարզերի: Դրանք 10-են

Հայաստանի Հանրապետության մարզերը
Վարչական մարզեր Մարզային կենտրոնը

Արագածոտնի	Աշտարակ
Արարատի	Արտաշատ
Արմավիրի	Արմավիր
Գեղարքունիքի	Գավառ
Լոռու	Վանաձոր
Կոտայքի	Հրազդան
Շիրակի	Գյումրի
Սյունիքի	Կապան
Վայոց Ձորի	Եղեգնաձոր
Տավուշի	Իջևան

Յուրաքանչյուր մարզ ունի իր մարզպետարանը, որը մարզպետի գլխավորութամբ զբաղվում է տվյալ մարզի գյուղերի և քաղաքների զարգացման, բնակչության կյանքին առնչվող հարցերի և շատ այլ պետական խնդիրների լուծմամբ: Բացի այդ, յուրաքանչյուր բնակավայրի խնդիրների լուծմամբ զբաղվում են տեղական ինքնակառավարման մարմինները՝ քաղաքապետի կամ գյուղապետի գլխավորությամբ: Հայաստանի Հանրապետության տարածքում կա ավելի քան 900 բնակավայր: Դրանցից 49-ը քաղաքներ են, մնացածը՝ գյուղեր: Քաղաք­ները միմյանցից տարբերվում են մի շարք հատկանիշներով՝ բնակչու­թյան թվով, տնտեսական գործունեութամբ և այլն:

Հայաստանի ամենախոշոր քաղաքը Երևանն է: Այստեղ են գտնվում մեր հանրապետության նախագահի նստավայրը, կառավարության շենքը, Ազգային ժողովը, բոլոր նախարարությունները: Երևանում կան բազմաթիվ գործարաններ, մշակութային օջախներ, թանգարաններ, համալսարաններ, ժամանակակից հյուրանոցներ և այլն:

Հանրապետության երկրորդ խոշոր քաղաքը Շիրակի մարզկենտրոն Գյումրին է: 1986թ. դեկտեմբերի 7-ին տեղի ունեցած ավերիչ երկրաշարժից հետո այն վերականգնվում է:

Երևանի շուրջը ձևավորվել են մի շարք փոքր և միջին մեծության քաղաքներ, որոնք բազմաթիվ արտադրական, մշակութային և այլ կապերով կապված են մայրաքա­ղաքի հետ: Դրանցից են Աբովյանը, Վայոց Ձորի մարզում Է գտնվում առողջարանային քաղաք Ջերմուկը, որը հայտնի է իր բուժիչ հանքային ջրերով:

Մեր հանրապե­տության քաղաքները անընդհատ զարգանում են, բարեկարգվում, հարստանում ժամանակակից շինություններով, ձեռնարկություններով:

Հարևան երկրներ
հյուսիսում՝ Վրաստան, արևելքում՝ Ադրբեջան, հարավում՝ Իրան, հարավ-արևմուտքում՝ Նախիջևան /Ադրբեջան/, արևմուտքում՝ Թուրքիա

Հարցեր և առաջադրանքներ

1. Թվարկիր և քարտեզի վրա ցույց տուր Հայաստանի Հանրապետության մարզերը և մարզկենտրոնները:
   Արագածոտն – Աշտարակ
   Արարատ – Արտաշատ
   Արմավիր – Արմավիր
   Գեղարքունիք – Գավառ
   Լոռի – Վանաձոր
   Կոտայք – Հրազդան
   Շիրակ – Գյումրի
   Սյունիք – Կապան
   Վայոց ձոր – Եղեգնաձոր
   Տավուշ – Իջևան
   Ինձ մոտ չի թողնում դնեմ այստեղ նկարը ես կդնեմ ամենա ներքևում:
   
2. Ինչո՞ւ է մեր հանրապետութան տարածքը բաժանվել մարզերի: Ովքե՞ր են զբաղվում քաղաքների և գյուղերի տարբեր խնդիրների լուծմամբ:
   Անհարմարություններից խուսափելու համար Հայաստանի Հանրապետության տարածքը բաժանված Է վարչատարածքային միավորների՝ մարզերի:
3. Կազմիր քո բնակավայրին մոտ գտնվող քաղաքների և գյուղերի ցուցակը:
   
   Եղվարդ, Երևան:

Գործնական քերականություն 5 գրքից կատարի՛ր նշված առաջադրանքները։

Բառ, բառիմաստ

36.Տրված հնչյունախմբերը համեմատի՛ր և պարզի´ր, թե ո՞րն է դրանց տարբերությունը:

Ա. Արև, թռչուն, ռնգեղջյուր, ստեղծել, մարդ: այստեղ սովորական բառեր են։
բառեր

Բ. Րևա, ռնչթու, ույջեռնգղր, ծղետսլե, արդմ: Իսկ այստեղ այդ նույն բառերն են,բայց նրանց տառերը խառնել են և տեղափոխել։
հնչյունախմբեր

37.Քո կարծիքով տրված  հնչյունախմբերից որո՞նք են բառեր (արտագրի´ր կամ ընդգծի´ր): Պատասխանդ պատճառաբանի´ր:

Բարդի, աղնկի, ձրաբր, հեղուկ, կնիրպա, թանձր, չաբեռալ, կանչել:
Բարդի, հեղուկ, թանձր, կանչել

38.Փորձի՛ր բացատրել, թե ի՞նչ է բառը:
Աթոռ – աթոռի վրա կարող ենք նստել:
Սեղան – սեղանի վրա կարող ենք ինչ – որ բաներ դնել:
Տետր – տետրի մեջ կարող ենք գրել:

39.Բացատրի´ր, թե  գլուխ  բառը ամեն մի նախադասության մեջ  ի՞նչ իմաստով է կիրառված՝ փոխարինելով խելք, ղեկավար,  կատար, ծայր, մաս, վրա բառերով: Ո՞ր նախադասության  մեջ գլուխ բառն այլ բառով չես կարող փոխարինել:

Արջը գլուխը բարձրացրեց: Արջը իր գլուխը բարձրացրեք:

Սարի  գլխին ինչ-որ բան է փայլում: Սարի գագաթին ինչ – որ բան է փայլում:

 Այս մարդը  գլուխ չունի: Այս մարդը ուղեղ չունի:

Գրքի առաջին գլուխը շատ հետաքրքիր էր: Գրքի առաջին մասը շատ հետաքրքիր էր:

-Իսկ ո՞վ էր ձեր գլուխը,- որոտաց զորավարը՝դիմելով գլխիկոր զինվորներին: իսկ ո՞վ է ձեր գլխավորը

Ինչ-որ մեկը թերթ է մոռացել պահարանի գլխին: Պահարանի վերևում ինչ – որ մեկը թերթ է մոռացել:

Գերանի գլխից բռնի՛ր: Գերանի վերևից բռնիր:

40.Ընդգծված բառը նախադասության մեջ ի՞նչ իմաստով է կիրառված: Այդ բառը ո՞ր նախադասության մեջ է հիմնական իմաստով գործածված:

Ծաղիկը բացվեց ու ձգվեց դեպի արևը: ծաղիկը ուղիղ իմաստ

Հարսանիքի բոլոր կենացները ծաղիկներին էին ուղղված: հարսն ու փեսաին փոխաբերական իմաստ

Մեր ծնողներն ասում են, թե մենք ենք կյանքի ծաղիկները: երեխաները փոխաբերական իմաստ

Շատ լավ գործ եք սկսել. սա դեռ ծաղիկն է, պտուղները հետո եք տեսնելու:  փոխաբերական իմաստ

Իր երկիրը հասնելուց հետո էլ իշխանը չէր մոռանում այն ամրոցի ծաղիկ տիրուհուն: փոխաբերական իմաստ

41.Նախորդ վարժություններում գործածված գլուխ, ծաղիկ բառերն ինչո՞վ  են նմանվում:
Որովհետև երկուսնել օգտագործվել էն փոխաբերական իմաստով:

Բացատրի՛ր «բազմիմաստ» բառը:

Լրացուցիչ առաջադրանքներ

Բացատրի՛ր հետևյալ բազմիմաստ բառերը՝ գրելով քեզ ծանոթ բոլոր իմաստները։

բութ- բութ մատ, անխելք, ոչ սուր

աստիճան-

սուր- թուր, սուր ծայր

սեր- կաթի սեր, ինչ – որ մեկին սիրել

Գտի՛ր թաքնված արմատները և նշի՛ր կատարված հնչյունափոխությունները։

Օրինակ՝ կարմրաթուշ-կարմիր +ա+թուշ-(ի-ը)

սիրաշահել- սեր + ա + շահել (ի-ե)

թզենի- թուզ + ենի (ե-ու)

տնակ- տուն + ակ(ա-ու)

կատվազգի- կատու + վազգի(ա-ու)

իշուկ- էշ + ուկ(ի-է)

ձկնկիթ- ձուկ + կիթ

Տրված ածանցների գործածությամբ բառեր կազմի՛ր և գրի՛ր։

ուկ, եղեն, ություն, տ, չ, անոց, ային, ավոր, համ, ընդ։
Ձիուկ, խմորեղեն, բարձրություն, տգետ, չտես, ամառանոց, արևային, պոչավոր, համարձակ, ընդմիշտ:

Յուրաքանչյուր բառի դիմաց գրի՛ր համապատասխան տառերի և հնչյունների քանակը։

Օրինակ՝ խրճիթ-5 տառ, 6 հնչյուն 1234567890

ճկույթ- 5 տառ, 6 հնչյուն

կնճիթ- 5 տառ, 6 հնչյուն

թռչուն- 5 տառ, 6 հնչյուն

եղջերու- 6 տառ, 7

երամակ- 6 տառ, 7

երանգ- 5 տառ, 6

ոչխար- 5 տառ, 6

ոհմակ-5 տառ, 6

ոզնի- 4 տառ, 5 հնչյուն

1. 250070, 2586, 14892, 10500800, 250085 թվերից առանձնացրեք նրանք, որոնք բաժանվում են 5-ի։
   250070, 10500800, 250085
2. 1569, 2514, 25687, 1000, 2568  թվերից առանձնացրեք նրանք, որոնք բաժանվում են 2-ի։
   2514, 1000, 2568
3. 2569, 45010, 2564, 10001, 256110  թվերից առանձնացրեք նրանք, որոնք բաժանվում են 10-ի։
   45010, 256110
4. 80010, 2050, 25650, 2564, 4550  թվերից  առանձնացրեք  նրանք, որոնք  բաժանվում են 3-ի։
   80010, 25650
5. 99006, 18009, 34561, 900018, 200070, 2450  թվերից առանձնացրեք նրանք, որոնք բաժանվում են 9-ի։
   18009, 900018, 200070
   
6. 2604, 28942, 596000, 1253, 15880 թվերից առանձնացրեք նրանք, որոնք բաժանվում են 4-ի։
   2604, 1253, 15880
7. Օգտագործելով բաշխական օրնեքը ՝ հաշվե՛ք առավել հարմար եղանակով․

41‧88-41‧68 = 41 x (88 – 68) = 820

16‧78+16‧22 = 16 x (78 + 22) = 1600

302·35+302·25+302·40 = 302 x (35 + 25 + 40) = 30200

48·55+48·25+48·20 = 48 x (55 + 25 + 20) = 4800

8. Օգտագործելով բաժանման հատկությունները՝ հաշվե՛ք առավել հարմար եղանակով․

(46800+12040):40 = 12040 : 40 + 46800 = 47101

(24·115):12 = 24 : 12 x 115 = 230

9.Հաշվեք արտահայտության արժեքը կիրառելով բաշխական օրնեքը․

15‧(14+11) = 14 x 15 + 11 x 15 = 365

80‧(44-28) = 44 x 80 – 28 x 80 = 1280

10.Աստղանիշը փոխարինիր թվանշաններով այնպես, որ ստացված թիվը բաժանվի 3-ի․

 5001021

11. Աստղանիշը փոխարինիր թվանշաններով այնպես, որ ստացված թիվը բաժանվի 9-ի․

320220

12. Աստղանիշը փոխարինիր թվանշաններով այնպես, որ ստացված թիվը բաժանվի 4-ի․

450212

13.Հաշվիր գումարը՝ գումարումը փոխարինելով բազմապատկումով՝
64+64+64+64+64 = 5 x 64 = 320
108+108+108+108+108+108+108+108+108+108 = 10 x 108 = 1080

14. Կիրառելով գումարման տեղափոխական օրենքը հաշվել առավել հարմար եղանակով՝

1640+300+60+112 = 1640 + 60 + 300 + 112 = 2112

15. Կիրառելով գումարման զուգորդական օրենքը հաշվել առավել հարմար եղանակով՝
115+35+65 = 35 + 65 + 115 = 215

16. Կիրառելով բազմապատկման տեղափոխական և զուգորդական օրենքները հաշվել առավել հարմար եղանակով՝

25‧12‧4‧5 = 4 x 5 x 12 x 25 = 6000

Մաթեմատիկական ֆլեշմոբի խնդիր․

17. Բագրատն ունի 9 մետաղադրամ, յուրաքանչյուրը 20 դրամանոց,  իսկ Աննան` 8 մետաղադրամ, յուրաքանչյուրը 50 դրամանոց: Բագրատը մի քանի մետաղադրամ տվեց Աննային, իսկ Աննա էլ մի քանի մետաղադրամ տվեց Բագրատին։ Նվազագույնը քանի մետաղադրամ տվեց Աննան Բագրատին, եթե վերջոմ նրանց երկուսի մոտ էլ եղավ նույն գումարը։

Բնության մեջ գոյություն ունեն ատոմների տարբեր տեսակներ, որոնք զանազանվում են իրենց զանգվածով, չափերով, միջուկի կառուցվածքով:

Ատոմների որոշակի տեսակը կոչվում է քիմիական տարր:Ներկայումս հայտնի է 118 քիմիական տարր: Դրանցից վերջին մի քանիսի հայտնագործման մեջ մեծ է մեր հայրենակից, Ռուսաստանի գի­տությունների ակադեմիայի ակադեմիկոս, պրոֆեսոր Յուրի Հովհաննիս­յանի դերը:

Տարրերի ատոմները միանում են նույն կամ այլ տարրի ատոմներին՝ առաջացնելով պարզ և բարդ նյութեր:

Մեկ քիմիական տարրի ատոմներից կազմված նյութերը կոչվում են պարզ:

Օրինակ՝ ազոտը, թթվածինը, ծծումբը, երկաթը, պղինձը, ոսկին պարզ նյութեր են, քանի որ կազմված են համապատասխանաբար միայն ազոտ, թթվածին, ծծումբ, երկաթ, պղինձ, ոսկի տարրերի ատոմներից: Ինչպես տեսնում եք՝ պարզ նյութի անվանումը սովորաբար (բայց ոչ միշտ) համընկնում է տարրի անվանման հետ:

Պարզ նյութերի մեջ տարբերում են մետաղներ և ոչ մետաղներ: Ձեզ հայտնի են մեծ թվով մետաղներ՝ երկաթը, ալյումինը, պղինձը, կապարը, արծաթը, ոսկին և այլն:

Մետաղները կարելի է տարբերել ոչ մետաղներից իրենց ընդհանուր հատկություններով: Այսպես՝ մետաղները սովորական պայմաններում պինդ նյութեր են (բացառությամբ սնդիկի, որդ հեղուկ է): Մետաղները լավ ջերմաէլեկտրահաղորդիչներ են: Պղնձից, ալյումինից, արծաթից, ոսկուց պատրաստում են հաղորդալարեր: Դրանք պլաստիկ են՝ մաքուր մետաղից պատրաստած ձողը հնարավոր է «ծեծել», դարձնել թիթեղ: Մաքուր վիճա­կում մետաղները սովորաբար փայլուն են:

Ոչ մետաղների մեջ կան ինչպես պինդ (ծծումբ, ածխածին, ֆոսֆոր), այնպես էլ՝ հեղուկ (բրոմ) և գազային (ազոտ, ջրածին, թթվածին) նյութեր: Պինդ ոչ մետաղները սովորաբար պլաստիկ չեն, դրանք փխրուն են: Ոչ մետաղներն էլեկտրական հոսանք չեն հաղորդում (բացառություն է ածխածինը), վատ ջերմահաղորդիչներ են:

Մեկից ավելի քիմիական տարրերի ատոմներից կազմված նյութերը կոչվում են բարդ:

Օրինակ՝ ածխաթթու գազը կամ ջուրը բարդ նյութեր են: Առաջինը կազմված է ածխածին և թթվածին, երկրորդը՝ ջրածին և թթվածին տարրե­րի ատոմներից:

Բարդ նյութերն այլ կերպ անվանում են քիմիական միացություններ:

Քիմիական տարրերի ատոմները քիմիական փոխազդեցությունների ընթացքում չեն անհետանում, մեկ միացությունից կարող են մի այլ միացու­թյան բաղադրության մեջ անցնել:

Ամեն քիմիական տարր ունի իր նշանը և անվանումը: Քիմիական տարրի անվանումը տարբեր լեզուներով կարող է տարբեր հնչել: Լատինե­րեն «ferrum», անգլերեն «iron», ռուսերեն «железо», հայերեն «երկաթ»՝ դրանք նույն տարրի անվանումներն են: Որպես քիմիական տարրի նշան՝ ընդունվում է լատիներեն անվանման սկգբնատառը (գլխատառով գրված): Նույն տառով սկսվող տարրերի նշաններն իրարից տարբերելու համար՝ մեկից բացի մյուս տարրերի անվանման առաջին տառից հետո փոքրատառով գրվում է նաև հաջորդ տառերից որևէ մեկը: Օրինակ՝ կալցիումը (լատ.’ Calcium) նշանակվում է Ca, կադմիումր (լատ.’ Cadmium)’ Cd, իսկ քլորը (լատ.’ Chlorum)’ Cl: Ստորև աղյուսակում ներկայացված են որոշ քիմիական տարրերի անվանումներ՝ համապատասխան լատինատառ նշաններով և արտասանությամբ:

Քիմիական տարրը	Քիմիական նշանը	Արտասանությունը
Ազոտ	N	էն
Ալյումին	Al	ալյումին
Ջրածին	H	հաշ
Թթվածին	O	о
Երկաթ	Fe	ֆեռում
Պղինձ	Cu	կուպրում
Արծաթ	Ag	արգենտում
Ոսկի	Au	աուրում
Կապար	Pb	պլումբում

Ցինկ	Zn	ցինկ
Ածխածին	C	ց
Ծծումբ	S	էս
Ֆոսֆոր	P	պե
Քլոր	Cl	քլոր
Բրոմ	Br	բրոմ
սիլիցիում	Si	սիլիցիում

Առաջադրանքներ․

1. Օգտագործելով բաժանման հատկությունները՝ հաշվե՛ք
   առավել հարմար եղանակով․

Օրինակ՝  (18+24):6=18:6+24:6=3+4=7, (18։6=3, 24:6=4)

(21+28):7 = 21 : 7 + 28 : 7 = 7

(50+125):25 = 50 : 25 + 125 : 25 = 7

 (24+80):4 = 24 : 4 + 80 : 4 = 26

(16+24):4 = 16 : 4 + 24 : 4 = 10

(12+18):3 = 12 : 3 + 18 : 3 = 10

(160+32):4 = 160 : 4 + 32 : 4 = 48

(455+855):5 = 455 : 5 + 855 : 5 = 262

(324+664):4 = 324 : 4 + 664 : 4 = 81 + 166 = 47

(182+252):14 = 182 : 14 + 252 : 14 = 21

2. Օգտագործելով բաժանման հատկությունները՝ հաշվե՛ք
առավել հարմար եղանակով․

Օրինակ՝ (15·8):5=15:5·8=3·8=24, (15:5=3, 3·8=24)

(288·78):16 = 288 : 16 x 78 = 1404

(1444·126):18 = 126 : 18 x 1444 = 10.108

(135·16):15 = 135 : 15 x 16 = 114

(35·22):11 = 22 : 11 x 35 = 70

(6·35):5 = 35 : 5 x 6 = 42

(24·130):6 = 24 : 6 x 130 = 520

(4011·50):25 = 50 : 25 x 4011 = 8022

(42·12):7 = 42 : 7 x 12 = 72

(50·8):25 = 50 : 25 x 8 = 16

3.Սիրելի սովորողներ, այժմ ինքներդ կազմեք նմանատիպ առաջադրանքներ։
(325 x 60) : 30 = 60 : 30 x 325 = 650
(400 x 250) : 25 = 250 : 25 x 400 = 4000

Մաթեմատիկական ֆլեշմոբի խնդիրներ․

 5․Արեգը, Դավիթը և Անին ապրում են նույն շենքում։ Դավիթն ապրում է 2 հարկ բարձր, քան Արեգը, բայց 4 հարկ ցածր, քան Անին։ Ով ո՞ր հարկում է ապրում, եթե Արեգն ապրում է այդ շենքի 3֊րդ հարկում։

Դավիթ – 5
Անի – 9

6. Եթե պապիկը ապրի ևս իր ապրած տարիների կեսը և ևս 1 տարի, ապա կլինի 91 տարեկան։ Քանի՞ տարեկան է պապիկը։ 60
91 – 1 = 90
90 : 3 = 30
90 – 30 = 60

7․ Շենքի յուրաքանչյուր հարկի բարձրությունը 4մ է։ Այդ շենքի 5֊րդ հարկի հատակին փռված գորգը գետնից ի՞նչ բարձրության վրա է գտնվում։ 16
4 x 4 = 16

Ըստ Լյուսի Թարգյուլի

Բեռլինի կոնսերվատորիայի դահլիճում հավաքվել էին միջազգային երաժշտական ընկերության անդամներ՝ ականավոր կոմպոզիտորներ, տեսաբաններ, քննադատներ, երաժշտագետներ Վիեննայից, Փարիզից եւ այլ քաղաքներից: Դասախոսությունն ավարտելու համար խոսքը տրվեց Կոմիտասին:
-Եվ այսպես,- ամբիոնի մոտենալով՝ հանդարտ եղանակով շարունակեց Կոմիտասը,- այս բոլորից հետո հարկավոր է ապացուցել, որ հայ ժողովուրդն ունի իր երգը… Մարդիկ կան, որոնք հայտարարում են, որ հայ երաժշտություն գոյոււթյուն չունի, եւ որ եղածը այլ ժողովուրդների մշակույթի ազդեցությունն է կրում: Մինչդեռ հայկական երաժշտությունն այնքան ազգային է եւ այնքան ինքնուրույն, որչափ նրա լեզուն ու գրականությունը, որովհետեւ յուրաքանչյուր ազգի երաժշտություն ազգի հնչյունական ելևէջներից է սնվում:
Կոմիտասն իր ասածն ապացուցելու համար երգեց հայկական մի եղանակ. այդ եղանակում զգացվում էր տաճկականի ազդեցությունը՝ դողդողուն խաղեր, սակայն երբ նա երկրորդ անգամ կատարեց միևնույնը՝ հեռացնելով օտարամուտը, ապա հայտնվեց երգի բուն մեղեդին՝ անաղարտ բնիկ հայկական հատկանիշներով:
Դահլիճը, մոռանալով երաժշտական խիստ կանոնները, ծափահարեց Կոմիտասին: Հայ երաժիշտը գլխի զուսպ շարժումով ընդունեց ունկնդիրների գոհունակությունն ու ներս հրավիրեց հայ ուսանողներից կազմած իր երգեցիկ խումբը:
Կոմիտասյան ձեռքի վճռական մի շարժում, և ահա Հայաստանից հազարավոր կիլոմետրերով հեռու գտնվող բեռլինյան դահլիճում թնդացին հայ ժողովրդի երգերը… Երգեր, որոնք հզոր էին, ինչպես ինքը՝ ժողովուրդը՛ և պարզ ու ազնիվ, ինչպես դարձյալ ժողովուրդը: Ունկնդիրների մարմնով հաճելի մի սարսուռ անցավ:
Կոմիտասը նստեց դաշնամուրի առաջ՝ որպես անտունի, ու ինքն իրեն նվագակցելով՝ երգեց «Անտունին»…
Ելավ «Անտունին» նրա շուրթերից՝ ոորպես հայ ժողովրդի ողբ… Մռնչաց ծովը հասարակության կիսախուփ աչքերի առաջ, լիզեց ժայռոտ ափերը՝ կուլ տալու նրան, որի տունը փլվել էր, ու գերանները կախվել էին… Քանի՜ անգամ փլվեց հայ տունը, ու քանի՜ անգամ նա նորոգեց գերանները, բայց չար մարդիկ կրկին ավերեցին այն տունը…
Երգն ավարտված էր, սակայն ոչ ոք չսթափվեց, որ ծափահարեր: Կոմիտասը հեռացավ: Ու նոր միայն թնդաց դահլիճը, երերաց ծափահարությունից…
-Չգիտես ինչո՛վ հիանալ. Կոմիտասի ձայնո՞վ, արվեստո՞վ, թե՞ կատարողականությամբ,- բացականչեց երաժշտագետներից մեկը:
Կոմիտասը նորից մոտեցավ դաշնամուրին, եւ դահլիճը լռեց: Բերկրանքը, որ ավելանում էր յուրաքանչյուր հնչյունից հետո, ճիչը, որ խեղդվում էր ունկնդիրների կոկորդում, այլևս հնարավոր չեղավ զսպել, երբ Կոմիտասը երգեց «Մոկաց Միրզան»:
Դահլի՞ճը… Ու՞ր մնաց դահլիճը, Կոմիտասը՝ որպես մոգ, շարժեց երկար մատները դաշնամուրի ստեղների վրա, ու մարդիկ նրա հնչյունների ուժով լողացին տարածության մեջ, հասան Մոկաց աշխարհ, կախարդական մի աշխարհ, ուր բնությունը վեհ է, լեռները՝ վիթխարի, հերոսական…

Առաջադրանքներ

Բառարանի օգնությամբ բացատրի՛ր ընդգծված բառերը։
ականավոր – նշանավոր
հանդարտ – հանգիդտ
անաղարտ – չեղծված
ունկնդիր – լսող մարդ
սարսուռ – դող
նորոգեց – հինը նորացնել
երերաց – տատանվել
Բերկրանք – ուրախություն
մոգ – պաշտոնյա
վեհ – վսեմ

Տեքստից դո՛ւրս գրիր գրությամբ և արտասանությամբ տարբերվող (ուղղագրական) բառերը։
արդար, երգ, անգամ, ժողովուրդ, մարդ, երաժշտություն, երգեցիկ:

Օրինակ՝ աշխարհ,խեղդվել․․․

Գտի՛ր տրված բառերի հականիշները։

վիթխարի- թզուկ

ավարտվել- սկսվել

խիստ- մեղմ

գոհունակություն-

Տեքստից դուրս գրված բառերի դիմաց հատկանիշ ցույց տվող բառեր գրի՛ր։ Կարող ես օգտվել տեքստային մակդիրներից (նկարագրական և բնութագրական արտահայտություններ)։

խումբ- մեծ

եղանակ- տաք

խաղեր- հետաքրքիր

աչքեր- կապույտ

ափեր- մաքուր

աշխարհ- մեծ

մատներ- երկար

սարսուռ- ահավոր

Յուրաքանչյուր բառի դիմաց նշի՛ր դրա տեսակը ըստ կազմության։

ելևէջ- բարդ

ծափահարություն- ածանցավոր

կատարողականություն- ածանցավոր

հերոսական- ածանցավոր

մեղեդի- պարզ

օտարամուտ- բարդ

բնություն- ածանցավոր

կիսախուփ- բարդ

Որտե՞ղ և ինչպիսի՞ հասարակության առաջ էր ելույթ ունենում Կոմիտասը։ Առանձնացրո՛ւ այդ մասին պատող հատվածը։
Բեռլինի կոնսերվատորիայի դահլիճում հավաքվել էին միջազգային երաժշտական ընկերության անդամներ՝ ականավոր կոմպոզիտորներ, տեսաբաններ, քննադատներ, երաժշտագետներ Վիեննայից, Փարիզից եւ այլ քաղաքներից:

Ի՞նչ էին հայատարարում որոշ մարդիկ հայ երաժշտության վերաբերյալ։
Մարդիկ կան, որոնք հայտարարում են, որ հայ երաժշտություն գոյոււթյուն չունի, եւ որ եղածը այլ ժողովուրդների մշակույթի ազդեցությունն է կրում:

Ի՞նչ արեց Կոմիտասն իր ասածն ապացուցելու համար։
Կոմիտասն իր ասածն ապացուցելու համար երգեց հայկական մի եղանակ. այդ եղանակում զգացվում էր տաճկականի ազդեցությունը՝ դողդողուն խաղեր, սակայն երբ նա երկրորդ անգամ կատարեց միևնույնը՝ հեռացնելով օտարամուտը, ապա հայտնվեց երգի բուն մեղեդին՝ անաղարտ բնիկ հայկական հատկանիշներով:

Ինչպե՞ս արձագանքեց լսարանը Կոմիտասի և նրա երգչախմբի ելույթին։
Երգն ավարտված էր, սակայն ոչ ոք չսթափվեց, որ ծափահարեր: Կոմիտասը հեռացավ: Ու նոր միայն թնդաց դահլիճը, երերաց ծափահարությունից:

Ինչպիսի՞ն են հայ ժողովրդի երգերը։ Տեքստից առանձնացրո՛ւ հայ երգը բնորոշող հատվածները։

Երգեր, որոնք հզոր էին, ինչպես ինքը՝ ժողովուրդը՛ և պարզ ու ազնիվ, ինչպես դարձյալ ժողովուրդը:

Ելավ «Անտունին» նրա շուրթերից՝ ոորպես հայ ժողովրդի ողբ… Մռնչաց ծովը հասարակության կիսախուփ աչքերի առաջ, լիզեց ժայռոտ ափերը՝ կուլ տալու նրան, որի տունը փլվել էր, ու գերանները կախվել էին… Քանի՜ անգամ փլվեց հայ տունը, ու քանի՜ անգամ նա նորոգեց գերանները, բայց չար մարդիկ կրկին ավերեցին այն տունը։

Առաջադրանքներ․

1. Օգտագործելով բաժանման հատկությունները՝ հաշվե՛ք
   առավել հարմար եղանակով․

Օրինակ՝  (18+24):6=18:6+24:6=3+4=7

(44+121):11 = 44 : 11 + 121 : 11 = 15

(100+25):25 = 100 : 25 + 25 : 25 = 5

 (48+24):6 = 48 : 6 + 24 : 6 = 12

(164+36):4 = 164 : 4 + 36 : 4 = 50

(18+27):3 = 18 : 3 + 27 : 3 = 15

(155+35):5 = 155 : 5 + 35 : 5 = 38

(110+165):55 = 110 : 55 + 165 : 55 = 5

(500+112):4 = 500 : 4 + 112 : 4 = 153

(60+72):12 = 60 : 12 + 72 : 12 = 11

2. Օգտագործելով բաժանման հատկությունները՝ հաշվե՛ք
առավել հարմար եղանակով․

Օրինակ՝ (15·8):5=15:5·8=3·8=24, (15:5=3, 3·8=24)

(28·78):14 = 28 : 14 x 78 = 156

(14·51):17 = 51 : 17 x 14 = 42

(45·19):15 45 : 15 x 19 = 57

(35·44):11 = 44 : 11 x 35 = 60

(6·40):8 = 40 : 8 x 6 = 30

(240·15):80 = 240 : 80 x 15 = 45

(135·75):25 = 75 : 25 x 135 = 405

(49·112):7 = 49 : 7 x 112 = 784

(510·38):19 = 38 : 19 x 510 = 1020

3.Սիրելի սովորողներ, այժմ ինքներդ կազմեք նմանատիպ առաջադրանքներ։
(40 x 6) : 8 = 40 : 8 x 6= 30
(78 x 28) : 14 = 28 : 14 x 78 = 156

Մաթեմատիկական ֆլեշմոբի խնդիրներ․

14․ Նշված  40612027001 թվից  հինգ  թվանշան ջնջեք այնպես, որ ստացված վեցանիշ թիվը լինի ամենափոքրը։
102001

15․Կարենը և Նարեկը միասին ունեն 700 դրամ։ Կարենը ունի 300 դրամ ավելի, քան Նարեկը։ Որքա՞ն գումար ունի Կարենը։
500

16. Սիրելի սովորողներ, այժմ ինքներդ կազմեք նմանատիպ առաջադրանքներ։

       Статуя Христа-Спасителя – это одна из самых известных достопримечательностей в мире. Она находится в Бразилии, в городе Рио-де-Жанейро, на горе Корковадо. Эта статуя изображает Иисуса Христа с распростёртыми руками. Кажется, будто он обнимает весь город и всех людей. Высота статуи вместе с постаментом – около 38 метров! Это как дом в 13 этажей. Строили статую несколько лет, и открыли её в 1931 году. Она сделана из железобетона и покрыта специальными каменными плитками.

       Статуя стоит высоко в горах, и её видно из разных точек города. Днём она сверкает на солнце, а вечером её подсвечивают прожекторы. Сегодня статуя Христа-Спасителя считается одним из семи новых чудес света и символом Бразилии.

Интересные факты:

• У статуи размах рук – 28 метров, почти как длина большого автобуса!
• Каждый год к ней приезжают миллионы туристов.
• Чтобы попасть к статуе, нужно подняться по ступенькам или подняться на специальном поезде по склону горы.

 Вопросы

1. В какой стране находится статуя Христа-Спасителя?
   Статуя Христа Спасителя находится в Бразилии.
2. В каком городе стоит эта статуя?
   Она стоит в городе Рио-де-Жанейро.
3. На какой горе установлена статуя?
   Статуя установлена на гаре Корковадо.
4. Сколько метров высота статуи вместе с постаментом?
   Высота статуи вместе постаментом около 38 метров.
5. Как выглядит статуя? Как расположены её руки?
   Эта статуя изображает Иисуса Христа с распростёртыми руками.
6. В каком году открыли статую?
   Статую открыли 1931 году.
7. Из каких материалов она сделана?
   Она сделана из железобетона и покрыта специальными каменными плитками.
8. Сколько метров размах рук статуи?
   Статуи размах рук 28 метров.
9. Сколько тонн весит статуя?
   Сататуя весит 635 тонн.
10. Почему в неё часто попадают молнии?
    Потому что статуя очень высако.
11. Каким транспортом можно подняться к статуе?
    Статуе можно поднятьця ступенькам или на специальном поезде.
12. Кто придумал эскиз статуи с распростёртыми руками?
    Эскиз статуи придумал Карлос Освальд.
13. В какой стране делали детали для статуи?
    Детали статуи сделали ва Франсии.
14. Кто работал над головой Христа?
    Голову статуи сделал Поль Ландовски.
15. Почему статуя Христа-Спасителя считается символом Бразилии?
    Потому что она находится Бразилии.

Задания

1. Выбери правильный ответ:
   1. Статуя Христа-Спасителя открыта в (1922 / 1931 / 1981) году.
   2. Высота статуи – (28 / 38 / 48) метров.
   3. Статуя находится в (Испании / Бразилии / Франции).
2. Соедини стрелками:
   1. Гора Корковадо → место, где стоит статуя
   2. Поль Ландовски → французский скульптор, моделировал голову и руки
   3. Эйтор да Силва Кошта → инженер, разработавший проект
   4. 1931 год → открытие и освящение
3. Верно или неверно?
   1. Статуя изображает Христа сидящим на троне. неверно
   2. Размах рук статуи — 28 метров. верно
   3. Материалы для статуи изготавливали во Франции. неверно
   4. К статуе можно подняться только пешком. неверно
4. Закончи предложение:
   1. Статуя Христа-Спасителя находится в городе Бразилии
   2. Её открыли в 1931 году.
   3. Высота статуи вместе с постаментом 38 метров.
   4. Размах рук у статуи 28 метров.

Мачу-Пикчу

      Мачу-Пикчу – это древний город высоко в горах Южной Америки. Он находится в стране Перу, в Андах, на высоте около 2400 метров над уровнем моря. Город построили индейцы-инки более 500 лет назад. Учёные считают, что он был важным религиозным и культурным центром. Мачу-Пикчу называют ещё «городом в небесах» или «затерянным городом инков». Долгое время о нём никто не знал. Он был открыт для всего мира только в 1911 году путешественником Хайрамом Бингемом.

     Особенность Мачу-Пикчу в том, что дома и храмы там сложены из огромных каменных блоков, которые подогнаны друг к другу так точно, что между ними не проходит даже лезвие ножа! При этом инки не использовали цемент. Сегодня Мачу-Пикчу – одно из семи новых чудес света. Каждый год туда приезжают миллионы туристов.

Интересные факты:

• Город стоит так высоко, что часто скрывается в облаках.
• У инков не было колёс и железных инструментов, но они смогли построить этот удивительный город.
• В Мачу-Пикчу есть террасы для земледелия: инки выращивали там картофель, кукурузу и другие растения прямо на склонах гор.
• Учёные до сих пор спорят, зачем именно был построен этот город – как крепость, как храмовый комплекс или как место отдыха правителя.

Вопросы

1. В какой стране находится Мачу-Пикчу?
   Мачу Пикчу находится в перу.
2. На какой высоте расположен этот древний город?
   На высоте около 2400 метров над уровнем моря.
3. Кто построил Мачу-Пикчу?
   Город построили индейцы-инки.
4. Как ещё называют этот город?
   Мачу Пикчу ещё называют городом в небесах или затерянным городом инков.
5. В каком году Мачу-Пикчу был открыт для всего мира?
   Он был открыт для всего мира только в 1911 году.
6. Кто открыл Мачу-Пикчу?
   Мачу Пикчу открыли путешественники Хайрамом Бингемом.
7. Чем отличаются постройки в этом городе?
   Они отличаются тем что в этих пастройках не использовали цемент.
8. Какие растения выращивали инки на террасах?
   Инки выращивали там картофель, кукурузу и другие растения прямо на склонах гор.
9. Почему Мачу-Пикчу называют чудом света?
   Потому что этот город очень удевителний.
10. Как думают учёные, зачем был построен этот город?
    Учёные до сих пор спорят.

Задания

1. Верно или неверно?
   1. Инки строили Мачу-Пикчу с помощью колёс и железных инструментов. неверно
   2. Мачу-Пикчу стоит в пустыне. неверно
   3. Город был открыт в начале XX века. неверно
   4. В Мачу-Пикчу есть храмы и склады. верно
2. Соедини факты:
   1. Мачу-Пикчу → высота над уровнем моря
   2. 1911 год → исследователь
   3. 2400 метров → «затерянный город инков»
   4. Хайрам Бингем → открытие города
3. Подумай и ответь:
   1. Почему Мачу-Пикчу называют «городом в небесах»? Потому что он находится высако в горах.
   2. Как инкам удалось построить такой город без колёс и цемента? Они строили руками.
   3. Почему Мачу-Пикчу привлекает столько туристов? Потому что Мачу Пикчу очень удевителний город.
4. Творческое задание:
   1. Сочини короткий рассказ: «Я — путешественник, впервые увидевший Мачу-Пикчу». Я увидел что там очень красиво и там есть много храмов.

Великая Китайская стена – это одно из самых длинных сооружений в мире. Её построили в Китае много веков назад, чтобы защитить страну от врагов. Длина стены – больше 21 тысячи километров! Это всё равно, что несколько раз обогнуть Землю по экватору. Возраст стены – ей более 2 тысяч лет. Строительство начиналось ещё в III веке до нашей эры. Стену возводили тысячи людей: солдаты, крестьяне и мастера, сначала из земли и камней, а позже из кирпича. Сегодня – Великая Китайская стена является символом Китая и охраняется как памятник всемирного наследия. Её посещают туристы со всего света.

     По легенде, направление и место постройки стены рабочим указал огромный дракон. Он прошёл вдоль границ страны, а рабочие возвели стену на месте его следов. Некоторые утверждают, что даже сама форма, которую образовала стена, имеет сходство с парящим драконом.

Интересные факты:

• Стена такая большая, что её называют «драконом, растянувшимся по горам».
• По стене можно ходить, как по дороге.

Вопросы

1. В какой стране находится Великая Китайская стена?
   Великая Китайская стена находится в Китае.
2. Для чего её построили?
   Её построили чтобы защитить страну от врагов.
3. Напишите длину Китайской стены.
   Длина стены – больше 21 тысячи километров.
4. Сколько лет стене?
   Ей более 2 тысячи лет.
5. Кто участвовал в строительстве?
   Строительстве участвовали Солдаты, крестьяне и мастера.
6. Из каких материалов её строили сначала и позже?
   Стену сначала из земли и камней, а позже из кирпича.
7. Почему стену называют «драконом»?
   Стену называют потому что он очень большой.
8. Какой высоты достигает стена?
   Высота Великой Китайской стены достигает 16м.
9. Сколько человек участвовало в строительстве?
   Стену возводили тысячи людей.
10. Что рассказывает легенда о драконе?
    По легенде, направление и место постройки стены рабочим указал огромный дракон.

Задания\

1. Верно или неверно?
   1. Великая Китайская стена находится в Европе. – неверно
   2. Стена достигает 16 метров в высоту. – верно
   3. В строительстве участвовали только мастера. – неверно
   4. По стене можно ходить. – верно
   5. Её называют «драконом». – верно
      
      
2. Найди в тексте и подчеркни:
   1. дату начала строительства,
      в III веке до нашей эры.
   2. материалы, из которых строили,
      Из земли, камней и кирпеча.
   3. максимальную высоту стены.
      16м.
      
3. Составь мини-схему:
   1. Длина → 21 тысячи километров.
   2. Высота → 16м
   3. Кто строил → солдаты, крестьяне и мастера.
   4. Из чего строили → из земли, камней и кирпича.
      
      
4. Вопрос с выбором:
   Стену построили для того, чтобы:
   а) украшать города
   б) защищать страну от врагов
   в) прокладывать дорогу
   
   
5. Составь предложение со словами:
   1. Китай, стена, защита.

Китай очень красивая страна.
Стену покрасили синим цветом.
Стена была защитой от врагов.

Петра

      Петра – это древний город, вырубленный прямо в скалах. Он находится в стране Иордания. Возраст города – более 2000 лет. Его построили набатеи – народ, который жил в пустыне. Особенность – почти все здания и храмы сделаны не из камней, а вырублены прямо в скале! Самое известное здание – храм Эль-Хазне, его ещё называют «Сокровищница».

      Вход в город очень необычный – туда ведёт узкое ущелье, похожее на длинный коридор между горами. У жителей Петры была целая система каналов и водопроводов, чтобы собирать воду в пустыне. Сегодня Петра – одно из семи новых чудес света, и туда приезжают туристы со всего мира.

Интересные факты:

• Днём скалы меняют цвет: они могут быть розовыми, красными, золотыми.
• Петра долгое время была «потерянным городом», о ней почти забыли, пока её не нашли европейские путешественники в XIX веке.
• Этот город иногда называют «Розовым городом».

Вопросы по тексту

1. В какой стране находится древний город Петра?
   Он находится в стране Иордания.
2. Сколько лет городу Петре?
   Возраст города – более 2000 лет.
3. Кто построил Петра?
   Его построили набатеи.
4. Чем особенные здания и храмы в Петре?
   Особенность – почти все здания и храмы сделаны не из камней, а вырублены прямо в скале!.
5. Как называется самое известное здание в Петре?
   Самое известное здание – храм Эль-Хазне, его ещё называют «Сокровищница».
6. Как выглядит вход в город?
   Вход в город очень необычный – туда ведёт узкое ущелье, похожее на длинный коридор между горами.
7. Зачем жителям Петры нужна была система каналов и водопроводов?
   Потому что Петра ноходился в пустине.
8. Почему Петра называется «Розовым городом»?
   Потому что днём скалы меняют цвет.
9. Кто снова открыл Петра в XIX веке?
   Петру открыли путешественники.
10. Что означает название «Петра» на греческом языке?
    Петра означает на греческом языке камень.

Задания

1. Найди правильный ответ:
   1. Петра находится в (Египте / Иордании / Греции).
   2. Самое известное здание – это (Колизей / Сокровищница / Пирамиды).
   3. Петра называется «Розовым городом», потому что (скалы меняют цвет / там много роз / жители любили розы).
2. Соедини стрелками:
   1. Набатеи → народ, построивший город
   2. Эль-Хазне → Сокровищница
   3. Каньон Сик → узкий проход в город
   4. Петра → город из камня
3. Верно или неверно?
   1. Петра построена на берегу моря. неверно
   2. Здания в Петре вырублены прямо в скалах. верно
   3. В городе не было водопровода. неверно
   4. Скалы Петры меняют цвет в течение дня. верно
4. Задание «Закончи предложение»:
   1. Петра находится в стране Иордания.
   2. Особенность зданий в Петре в том, что все здания находятся в скалах.
   3. Самое известное здание в Петре называется храм Эль – Хазне.

Ս․ Մարկոսյանի <Գործնական քերականություն 5> գրքից կատարի՛ր նշված առաջադրանքները։

24.Հաշվի´ր, թե տրված բառերի  մեջ քանի՞ տառ, քանի՞ հնչյուն կա:

Օրինակ

եղևնի — 5 տառ, 7 հնչյուն:12345678910111213141516171819

Երիտասարդ – 9 տառ, 10հնչյուն – , ոլոռ – 4 տառ, 5 հնչյուն, ողնաշար – 7 տառ,8 հնչյուն , հրշեջ – 5 տառ, 5 հնչյուն, գրքույկ – 6 տառ, 6 հնչյուն, բարև – 4, 6 հնչյուն, կարևոր – 6 տառ, 7 հնչյուն, բաճկոն – 6, ոտք – 3 տառ, 4 հնչյուն, երամ – 4 տառ, 5 հնչյուն:

Հիշի՛ր

Հնչյունը լսվում  և արտասանվում է, իսկ տառը գրվում  է: Տառը հնչյունի նշանն է:

Հայերենում երեսունվեց հնչյուն կա: Դրանք արտահայտվում են երեսունինը տառերով:

Երեսունվեց հնչյուններից վեցը ձայնավորներ են (ա, է, ը, ի, օ, ու), իսկ երեսունը՝ բաղաձայններ (բ, գ, դ, զ, թ, ժ, լ, խ, ծ, կ, հ, ձ, ղ, ճ, մ, յ, ն, շ, չ, պ, ջ, ռ, ս, վ, տ, ր, ց, փ, ք, ֆ):

Է և ե տառերը  է հնչյունի նշաններն են:

Օ և ո տառերը  օ հնչյունի նշաններն են:

Ե և ո տառերը կարող են մեկից ավելի հնչյուն արտահայտել (ե-յէ, ո-վօ):

Մեկից ավելի հնչյուն է  արտահայտում նաև և տառը (կա՛մ էվ, կա՛մ  յէվ):

Վանկ

25.Տրված բառերը հնչյունախմբերի են բաժանված: Ուշադրությո´ւն դարձրու դրանց մեջ մտնող ձայնավորներին ու բաղաձայններին և պատասխանի´ր հարցերին:

Մարդասեր — մար-դա-սեր, կառապան — կա-ռա-պան, ձեռագիր

-ձե-ռա-գիր, հեռագիր-հե — ռա-գիր, մեղեդի — մե-ղե-դի, բարեկամ

-բա-րե-կամ,աշակերտ — ա-շա-կերտ, ուրիշ- ու-րիշ, օղապարան

-օ-ղա-պա-րան, օրինակ — օ-րի-նակ:

Վանկը քանի՞ հնչյունից կարող է կազմվել:
Մեկից և ավելի:

Վանկում ինչպիսի՞ հնչյունի առկայությունն  է պարտադիր:
Ձայնավոր հնչյունի:

26. Նախորդ վարժության օրինակով՝ տրված բառերը վանկերի բաժանի´ր (փակագծում տրված է դրանց քանակը):

Արահետ – Ա – րա – հետ (3), կածան – կա – ծան (2), հերոս – հե – րոս (2), բերանբաց – բե – րան – բաց (3), արկածային – ար – կա – ծա – յին

(4), արդարադատ ար – դա – րա – դատ (4), կարգապահ – կար – գա – պահ (3), հերթական – հեր – թա – կան (3),

մատակարարել – մա – տա – կա – րա – րել (5), ազատասեր – ա – զա – տա – սեր (4):